Europejskie spojrzenie z Warmii i Mazur na granicę

Okazją do debaty było seminarium komisji CIVEX Europejskiego Komitetu Regionów pod hasłem „Na granicy UE – Rosja. Perspektywy i wyzwania dla regionów przygranicznych UE“.

Na zaproszenie marszałka województwa warmińsko-mazurskiego Marcina Kuchcińskiego do Elbląga przyjechali członkowie Komitetu Regionów z Litwy, Szwecji, Chorwacji, Łotwy, Węgier, Słowenii, Francji, Niemiec, Estonii, Włoch, Finlandii i Czech. Stronę polską reprezentowali m.in. poseł do Parlamentu Europejskiego Jacek Protas i prezydent Elbląga Michał Missan. 

– Zaprosiliśmy członków komisji do Elbląga, jednego z największych miast naszego regionu, które leży zaledwie 50 km od granicy polsko-rosyjskiej – mówi marszałek Marcin Kuchciński. – Dzięki naszym głosom Bruksela dostrzega specyficzne wyzwania, z jakimi mierzą się nasze miasta, gminy i regiony – od Laponii po Morze Czarne. Komisja wyraźnie przyznała, że wymagają one specjalnego statusu i nowych mechanizmów wsparcia. Regiony takie, jak województwo warmińsko-mazurskie, nie są już po prostu obszarami przygranicznymi – teraz stały się również strażnikami europejskiego bezpieczeństwa. Choć dzielą nas granice, łączą nas wspólne cele oraz przekonanie, że żadnego z wyzwań nie da rozwiązać się w izolacji.

Marszałek przypomniał, że równo jedenaście lat temu – 10 kwietnia 2015 roku – członkowie Komisji CIVEX spotkali się w Elblągu na wyjazdowym seminarium poświęconym współpracy ze wschodnimi sąsiadami Unii Europejskiej, w tym z Federacją Rosyjską. Dyskutowano wówczas na temat budowanych przez lata relacji i stosunków społeczno-gospodarczych, które sprzyjały wzmacnianiu zrównoważonego rozwoju tej części Europy. Wówczas się wydawało, że z Rosją można współpracować i budować dobrosąsiedzkie relacje. Atak Rosji na Ukrainę w 2022 roku spowodował zerwanie tych kontaktów, a sytuacja geopolityczna zmieniła się diametralnie.

– Uznaliśmy, że Elbląg to najlepsze miejsce, żeby rozmawiać o nowych problemach, wyzwaniach i możliwościach regionów przygranicznych Unii Europejskiej – dodaje marszałek Marcin Kuchciński. – Seminarium otworzyło nam przestrzeń do debaty o przyszłości wschodnich regionów granicznych, które w obliczu obecnych zmian geopolitycznych zyskały strategiczne znaczenie. Wydarzenie łączy perspektywę ogólnoeuropejską, skupioną na bezpieczeństwie i spójności, z lokalnym spojrzeniem na codzienne wyzwania mieszkańców.

W czwartek przed obradami europejscy samorządowcy, politycy i eksperci odwiedzili przejście graniczne w Grzechotkach, aby osobiście przekonać się, jak obecnie wygląda ruch graniczny między Unią Europejską a Rosją. Rozmawiali również z przedstawicielami Straży Granicznej oraz samorządowcami z Braniewa o tym, w jaki sposób sytuacja geopolityczna wpływa na ich funkcjonowanie, życie mieszkańców, ruch turystyczny i lokalny biznes. 

– Przejście graniczne w Grzechotkach, zahamowana z dnia na dzień działalność gospodarcza, oparta o ruch graniczny z Rosją, odczuwalny spadek ludności, a co za tym idzie wyraźny wzrost kosztów jednostkowych codziennego życia i funkcjonowania instytucji publicznych zrobiły ogromne wrażenie na naszych gościach ­– mówił podczas briefingu prasowego marszałek Marcin Kuchciński.

O działaniach na szczeblu europejskim mówił poseł do Parlamentu Europejskiego Jacek Protas.

– Dzięki takim spotkaniom, jak to w Elblągu, dzięki naszej ciężkiej pracy wielu polityków europejskich już rozumie, że bezpieczeństwo regionów wschodnich to warunek bezpieczeństwa całej Europy – mówił Jacek Protas. – Wielu z nich udało nam się tu do nas zaprosić, żeby na własne oczy przekonali się, jak sytuacja na granicy z Rosją i Białorusią przekłada się na codzienne życie mieszkańców. Jest już ta świadomość, ale są też pierwsze realne decyzje, aby te regiony wesprzeć. Unia już wprowadziła dodatkowe rozwiązania i zapowiada następne w nowej perspektywie finansowej. To ma być wsparcie infrastruktury, zwiększenie pomocy publicznej dla przedsiębiorców i innych beneficjentów, dodatkowe środki na działania społeczne w oparciu o prawo do pozostania w obecnym miejscu życia, inwestycje „dual use“, czyli takie, które służą nam w pokoju, ale także w obliczu zagrożenia.

Przykładem takiej inwestycji może być Port w Elblągu.

– Ta inwestycja ma być odpowiedzią na zagrożenie i wykluczenie, ma być szczepionką na odporność naszego regionu i zwiększenie jego możliwości gospodarczych ­– mówił na briefingu prezydent Elbląga Michał Missan. – Ważne też, że port już przyciąga nowych inwestorów.

Seminarium było podzielone na dwie sesje.

Pierwsza przebiegła pod hasłem: nowe zagrożenia dla wschodnich regionów przygranicznych UE. 

Unię Europejską dzieli od Rosji prawie 2500 km granicy lądowej, która jest zamknięta i pozostaje pod ścisłym nadzorem. Regiony z pięciu państw członkowskich UE (Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa i Polska z rosyjską enklawą królewiecką) żyją w rzeczywistości nowej „żelaznej kurtyny“: zamkniętych granic, zagrożeń hybrydowych, cyberataków, wykorzystywania migracji jako broni oraz manipulacji i dezinformacji. To niektóre z nowych wyzwań, z jakimi mierzą się samorządy lokalne i regionalne zlokalizowane na wschodniej granicy Unii Europejskiej z Federacją Rosyjską. Oprócz zagrożeń dla bezpieczeństwa zamknięcie granic niesie ze sobą ograniczenia turystyczne, społeczno-ekonomiczne i strukturalne, które są szkodliwe dla rozwoju regionalnego, a z którymi władze regionalne i lokalne muszą się na co dzień mierzyć. Celem tego panelu było omówienie obecnych realiów regionów UE na granicy z Rosją oraz dogłębna ocena ryzyka ich sytuacji.

­– To już nie są takie nowe wyzwania, ale jako samorządy jesteście państwo dotknięci tym konfliktem i jego konsekwencjami jako pierwsi ­– mówił Ernest Wyciszkiewicz, dyrektor Centrum Mieroszewskiego. – Jako pierwsi diagnozujecie problemy i na nie reagujecie, jesteście bliscy obywatelom i macie ich zaufanie, dlatego w działaniach kryzysowych samorządy pełnią rolę newralgiczną.

Granica, która miała być bramą rozwojową, stała się ścianą. Spadek liczby ludności, odczuwalne zmniejszenie ruchu turystycznego i zainteresowania inwestorów, wstrzymanie części gospodarki związanej z granicą, konieczność weryfikacji długoterminowych planów rozwoju, a także spadek poczucia bezpieczeństwa społeczności lokalnych to skutki odczuwalne w każdym z regionów przygranicznych. Uczestnicy panelu przedstawiali uwarunkowania charakterystyczne dla ich regionów.

– Do tego trzeba dodać zagrożenia hybrydowe, dezinformację i propagandę, kryzys azylowy i wykorzystywanie uchodźców na granicy, a także ataki dronowe, które stanowią wyzwanie – mówiła Karen Melchior – ekspertka Centrum Studiów Polityki Europejskiej i była europosłanka.  – To także nasze wspólne doświadczenia.

Płk Ramunas Liaucys z Wielonarodowej Dywizji Północny – Wschód mówił zaś o szkoleniach i współpracy z instytucjami i ludnością cywilną, aby stale utrzymywać gotowość obronną NATO w tej części Polski.

– Właśnie po to, po zajęciu Krymu w Ukrainie, decyzją NATO została utworzona w Elblągu Wielonarodowa Dywizja Północny – Wschód – mówił płk Liaucys.

Moderatorem panelu był Ernest WYCISZKIEWICZ – dyrektor Centrum Mieroszewskiego.

W dyskusji wzięli udział:

– Marcin KUCHCIŃSKI – marszałek województwa warmińsko-mazurskiego, członek Europejskiego Komitetu Regionów,

– Jacek PROTAS – poseł do Parlamentu Europejskiego,

– Karen MELCHIOR – Centrum Studiów Polityki Europejskiej, była europosłanka,

– Jonathan VAN BLAADEREN – Europejska Służba Działań Zewnętrznych,

– Konstantinas REČKOVAS – radny gminy Druskieniki i członek Europejskiego Komitetu Regionów,

– płk Ramunas LIAUCYS – Wielonarodowa Dywizja Północny – Wschód. 

Druga sesja przebiegała pod hasłem: odporność, współpraca i możliwości – droga naprzód dla wschodnich regionów przygranicznych UE.

Z powodu agresji Rosji wobec Ukrainy wschodnie regiony przygraniczne UE stanęły przed nowymi wyzwaniami w zakresie wspierania rozwoju lokalnego i regionalnego. Zakłócenia stosunków handlowych, łańcuchów dostaw, długotrwałych kontaktów międzyludzkich oraz rosnące zagrożenia dla bezpieczeństwa geopolitycznego, omawiane w poprzedniej sesji, zmusiły władze lokalne i regionalne do poszukiwania nowych polityk i możliwości współpracy, aby zachować dobrostan i jakość życia swoich mieszkańców. Podczas dyskusji mówiono o tym, jakie podejścia, najlepsze praktyki i polityki mogą przyjąć samorządy lokalne i regionalne, aby wykorzystać nowe możliwości.

W kontekście polityki spójności wskazano konieczność, by fundusze europejskie trafiały nie tylko do budżetów krajów członkowskich, ale także bezpośrednio do społeczności lokalnych, które powinny odczuwać korzyści z przynależności do Unii Europejskiej.

– Ta współpraca ze szczeblem lokalnym powinna pozostawać kluczowa w nowej perspektywie finansowej UE – mówiła Antje Grotheer, członkini Komisji COTER Europejskiego Komitetu Regionów. – Interesy tych społeczności powinny być zabezpieczone we wszystkich możliwych programach i narzędziach wsparcia. Szczególnie na granicy wschodniej.

Moderatorem był Thorsten KOHLISCH z Interreg Europe Policy Learning Platform.

W dyskusji wzięli udział:

– Antje GROTHEER – członkini Komisji COTER Europejskiego Komitetu Regionów,

– Pavel BRANDA – przewodniczący Europejskiej Platformy Transgranicznej, członek Europejskiego Komitetu Regionów,

– Michał MISSAN – prezydent Elbląga,

– Simona POHLOVÁ – pełniąca obowiązki szefowej jednostki ds. Interreg, współpracy transgranicznej i granic wewnętrznych w DG REGIO (Komisja Europejska),

– Martín GUILLERMO RAMÍREZ – sekretarz generalny Stowarzyszenia Europejskich Regionów Przygranicznych.

CIVEX to Komisja Obywatelstwa, Sprawowania Rządów, Spraw Instytucjonalnych i Zewnętrznych (ang. Commission for Citizenship, Governance, Institutional and External Affairs). Jest to jedna z sześciu stałych komisji tematycznych działających w ramach Europejskiego Komitetu Regionów – instytucji Unii Europejskiej, skupiającej przedstawicieli władz samorządowych z wszystkich krajów członkowskich.